نقدی بر طنز ساختمان پزشکان
هر وقت نام برادران قاسمخانی به عنوان فیلمنامهنویس در مجموعهای طنز مطرح میشود، نمیتوان آن را نادیده گرفت، حتی اگر كارگردانی مثل سروش صحت در «ساختمان پزشكان» نیز نتواند فیلمنامه قابل قبول این دو برادر را كامل اجرا كند. ضعف در كارگردانی، جایی كه فیلمنامه خوبی در كار باشد تا حدود زیادی پوشیده میماند یا مورد اغماض قرار میگیرد. ساختمان پزشكان اگرچه یك مجموعه طنز آپارتمانی است، اما فضاسازی، نوع شخصیتپردازی و شیوهای كه در روایت قصه و نوع داستان برگزیده است، شمایل متفاوتی از طنزهای متداول تلویزیون در سالهای اخیر ترسیم كرده كه شاید خیلی نوآورانه نباشد، اما دستكم تكراری نیست. ساختار كمدی ساختمان پزشكان را از نظر دراماتیك و توجه به عناصر داستانی میتوان به 3 مولفه و عنصر اصلی تقسیم كرد. این ویژگیها را در واكاوی عنوان سریال هم میتوان جستجو كرد. یعنی این سریال از یكسو مبتنی بر مكان و لوكیشن ثابت است و بستر اصلی اتفاقات و ماجراهای آن در ساختمان و مناسبات آن میگذرد و دوم اینكه، محوریت قصه بر مبنای یك گروه شغلی و مناسبات حرفهای آنها بنا شده است.
در عین حال، ساختمان پزشكان شخصیتمحور است و داستانهای آن حول شخصیت اصلی یعنی دكتر افشار روایت میشود. این شخصیت محوری بعد عمیقتری هم دارد. به این معنا كه طنز ماجرا در نوع شخصیتها و ویژگیهای رفتاری آنها ریشه دارد كه در قصه میبینیم. به عبارت دیگر، خود ساختمان به عنوان شیء و لوكیشن اصلی، صنف پزشكی با رفتارشناسی خاص خود و شخصیت و پرسوناژهای درام به عنوان 3 عنصر اصلی نمایشی و كمیك در ساختمان پزشكان برجسته شده و ساختار كمدی سریال مبتنی بر آنها شكل گرفته است. اگر بخواهیم فرم و شكل روایی ساختمان پزشكان را بازنمایی كنیم باید به ساختار اپیزودیك آن اشاره شود. این سویه اپیزودیك به واسطه تنوع سوژه و پیامهای اجتماعی پنهان در آن صورتبندی شده و در نسبت با شخصیتهای ثابتی كه در قصه میبینیم، وحدت و یگانگی آن حفظ شده است. از آنجا كه سوژههای قصه بیشتر پیامها و مسائل اخلاقی، اجتماعی و خانوادگی هستند شخصیت اصلی آن یك دكتر روانشناس انتخاب شده تا بهانه منطقی و دراماتیك برای پرداختن به این مشكلات فراهم شود.
تأكید قصه بر روانشناس بودن دكتر افشار و تمایز او از كتی به عنوان یك روانپزشك، مبتنی بر این تأویل هوشمندانه صورت گرفته است، هرچند به شكل تلویحی میتواند به برخی تصورات غلط و كلیشهای در اینباره كه در جامعه وجود دارد نیز دامن بزند. هم به دلیل جدایی دكتر افشار از همسر سابقش كتی- كه یكی روانشناس و دیگری روانپزشك است- و هم به واسطه شخصیتپردازی دكتر افشار با بازی «بهنام تشكر» احتمالاً به این تصور دامن بزند كه روانشناسان خودشان بیش از دیگران مشكل دارند. از ابتدا هم میتوان حدس زد كه این سریال نیز با اعتراضها و انتقادات صنفی از جامعه پزشكی مواجه شود. و این یكی از دشواریهای كار كمدی در ایران است. واقعیت این است كه ساختمان پزشكان اگرچه یك طنز شخصیتمحور و صنفی است، اما از حیث محتوایی میتوان آن را موضوع محور نیز دانست. به این دلیل كه در هر قسمت یك سوژه و رفتار اجتماعی همچنین مسائل فردی و جمعی، دستمایه روایت قرار گرفته و همه اجزاء و عناصر درام در خدمت بازنمایی آن قرار میگیرند، مثلاً بیاعتمادی زن و شوهر به هم، بیتوجهی همسران به یكدیگر و فراموشی، بدبینی و سوءتفاهم، وسواس و... هركدام از این سوژهها هم به واسطه نسبت نزدیك، عمیق و ملموسی كه با زندگی روزمره و مسائل عینی مخاطب دارند و هم به دلیل ارتباط موضوعیشان با روانشناسی یا مسائل پزشكی، در نسبتی هماهنگ و منطقی با ساختار كلی سریال قرار میگیرند.
نویسندگان این مجموعه سعی كردهاند در بستر همین واقعیتهای روزمره، قصه خود را روایت كنند و ظرفیتهای كمدی و طنز ماجرا را نیز از دل همین موقعیت بیرون بكشند و پرورش دهند. این شیوه موجب میشود مخاطب هم از لحظات مفرح و كمیك سریال لذت ببرد و سرگرم شود و هم به واسطه همذاتپنداری با سوژه و شخصیتها احساس نزدیكی بیشتری با آن كند. ضمن اینكه تلاش شده وجوه طنازانه سریال در نهایت به سویه راهبردی و فرآیند حل مساله پیوند بخورد و در نهایت مخاطب نه فقط از قصه لذت ببرد، بلكه راهكاری نیز برای حل مسائل خود بیابد. به همین دلیل شاید این مجموعه بهتر از برنامههای تركیبی و گفتوگومحور در حوزههای روانشناسی تأثیرگذار باشد و مخاطب را اقناع كند. به عبارت دیگر میتوان نمونهای كوچك از هنردرمانی را در ساختار روایی ساختمان پزشكان ردیابی كرد كه مسائل تلخ و بغرنج را با زبان طنز، هم به تصویر میكشد و روایت میكند و هم راهحل ارائه میدهد.
تركیب بازیگران ساختمان پزشكان نیز قابل تأمل است و سعی شده از چینش تكراری و همیشگی در مجموعههای طنز استفاده نشود. در واقع یك نوع آشناییزدایی در انتخاب بازیگران اتفاق افتاده كه تازگی بیشتری به این مجموعه داده است. بهنام تشكر به عنوان بازیگر نقش اول این مجموعه، هم برای مخاطبان چهره تازهای است و هم شخصیت جدیدی در كمدی تلویزیونی ارائه كرده كه شباهت كمی به پرسوناژهای طنز تلویزیونی دارد. جدیت در چهره و صدا همراه ملاحت و شیرینیای كه در رفتار و نوع بازیاش به چشم میخورد، شخصیت دكتر افشار را دوستداشتنی كرده است. از نریشن با صدای او در سویه جدی سریال، آنجا كه قرار است پیام و مفهوم اجتماعی- اخلاقی قصه به مخاطب منتقل شود استفاده شده است. در ضمن نویسندگان تلاش كردهاند با تركیبی متضاد در شخصیتپردازی، پارادوكس طنازانهای خلق كنند كه ظرفیت كمیك بالایی داشته باشد. شخصیت جدی امید روحانی، گیج بودن منشی ساختمان با بازی شقایق دهقان و از آن طرف، شخصیتهای بینابینی مثل بیژن بنفشهخواه و هومن برقنورد، تعادل خوبی در شخصیتپردازی به وجود آورده كه قابلیت روایت طنز را نیز در خود میپروراند.
این توازن دراماتیك در شخصیتپردازی زنان مجموعه نیز رعایت شده است. به این معنی كه از یك سو شخصیت ساده منشی ساختمان را داریم و از سوی دیگر، شخصیت جدی و مقتدر كتی یا نازنین تا ناعدالتی جنسیتی نیز در این بازنمایی اتفاق نیفتد و مورد انتقاد قرار نگیرد. این توازن از آن طرف درباره شخصیتهای مرد قصه نیز برقرار است تا تعادلی منطقی در این میان برقرار شود. طنز سریال ساختمان پزشكان را در وضعیتی بین طنز كلامی و فانتزی میتوان قرار داد كه البته كمدی شخصیت نیز در آن برجسته شده است؛ اما بیش از اینها باید نوعی طنز مفهومی را در این مجموعه جستجو كرد؛ یعنی ساختار كمیك قصه بیش از هر چیز مبتنی بر مفاهیم و مسائلی است كه دستمایه طنز قرار گرفته و نگاه نامتعارف و ساختارشكنانه به آنها كه خندهای با تأمل را برای مخاطب به همراه میآورد. به عبارت دیگر در ساختمان پزشکان، با یك نوع كمدی اصلاح گرایانه مواجه هستیم كه نقد رفتارهای آدمی را در ماهیت درونی خود دارد و در كسوتی طنازانه ارائه میكند. ساختمان پزشكان، روایت و تصویر نامتعارفی از جامعه و انسانهایش به نمایش میگذارد، اما لحنی تلخ و توهینآمیز ندارد و میتوان آن را به عنوان یك طنز اجتماعی مطرح كرد. این سریال طنز را می توانید ساعت 21 هرشب از شبکه سه سیما تماشا کنید.
* این نقد بنده در روزنامه جام جم روز شنبه، ۲۸ خردادماه کار شد.
