قسمت نهم: بازدید از معابد ژوپیتر، باخوس و ونوس
مقصد بعدی ما شهر بعلبک در ۸۵ کیلومتری شمال شرق بیروته. یه شهر کوچک با جمعیتی حدود ۱۰ هزار نفر که اکثراً شیعه هستن. بعلبک سابقه تاریخی کهنی داره و اهمیت امروزی اون هم در وجود بزرگترین مجموعه بازمانده از معابد دوران روم باستانه که سابقه اش به حدود 2 هزار سال می رسه. مسیر حرکت ما یه منطقه کوهستانیه. بخشی از مسیر بین بیروت و بعلبک، بزرگراهیه که بیروت رو به دمشق وصل می کنه و ۱۶۰ کیلومتر طول داره. در منطقه ای به نام شتوره حدود ۱۵ دقیقه ای توقف می کنیم. از این جا به بعد راه بیروت به دمشق و بعلبک از هم جدا میشه. جاده ای که به سمت شمال شرقی میره مسیر بیروت و جاده در جهت جنوب شرقی مسیر دمشق هست. چای، نسکافه و نوشابه با سکه های 10 لیری قابل خرید از دستگاههای سکه ای هستن. بنابراین اسکناس خودمون رو با سکه در این رستوران چنج می کنیم و یه لیوان نسکافه می خریم که واقعاً می چسبه! فاصله بین بیروت تا بعلبک حدود یه ساعت و نیم طول می کشه که البته دلیلش هم جاده کوهستانیه. در طول مسیر دره زیبای بقاع با مزارع و باغات سرسبزش قابل مشاهده هست. این دره مهمترین منطقه کشاورزی لبنان محسوب میشه. خانه های ویلایی با سقف های شیروانی جلوه خاصی به دره بقاع داده. شهر زاحله که مرکز استان بقاع محسوب میشه در دره قرار داره و بزرگترین شهر شرق لبنانه. در بخش وروردی شهر بعلبک مجموعه معابد تاریخی قرار دارن.

حجر الحبلی: بزرگترین تخته سنگ تراش داده شده توسط بشر
ابتدا به دیدن سنگ عظیم الجثه ای میریم که گفته میشه بزرگترین تخته سنگ تراش داده شده توسط دست بشر هست! سنگی به طول 5/21 متر با عرض 4 متر و ارتفاعی حدود 5 متر که وزنش حدود 1000 تن تخمین زده شده! به عربی به این سنگ حجر الحبلی گفته میشه که به معنای سنگ حامله هست! این تخته سنگ در نزدیکی محل معدن سنگی قرار گرفته که از سنگهای اون برای ساخت معابد استفاده می شده. فاصله معدن سنگ تا مجموعه معابد حدود یه کیلومتره. اینکه این سنگ غول آسا چطوری توسط بشر تراش و حرکت داده شده، سؤالیه که فعلاً پاسخی براش پیدا نشده. سه نمونه دیگه از این سنگ ها در ساخت معبد ژوپیتر مورد استفاده قرار گرفته و به نظر می رسه سنگ باقی مانده در این محل، قطعه چهارم این مجموعه تخته سنگهای عظیم بوده که به هر دلیلی مورد استفاده قرار نگرفته. شهر بعلبک یکی از شهرهای قدیمی خاورمیانه محسوب میشه که سابقه تمدنش به ۹ هزار سال قبل از میلاد می رسه. بعلبک یه کلمه فینیقی به معنای شهر افتاب هست؛ «بعل» به معنای آفتاب و «بک» به معنای شهر. اسکندر مقدونی بعد از اشغال این شهر در حدود ۳۰۰ سال قبل از میلاد، نام شهر رو به «هلیوپولیس» تغییر داد؛ «هلیو» به معنای آفتاب در زبان یونانی و «پولیس» هم به معنای شهر.

چهار ستون باقی مانده از دوازده ستون مدخل ورودی معابد
بعد از اینکه رومی ها به قدرت رسیدن و دولت فینیقی ها رو نابود کردن، به تدریج برای رفع نیازهای مذهبی و همچنین هدیه به خدایان خودشون تصمیم به ساخت مجموعه معابدی گرفتن که در دنیا نظیر نداشته باشه. سه معبد ژوپیتر، باخوس و ونوس به تدریج در طول ۳ قرن اول بعد از میلاد به همراه متعلقاتشون در این منطقه بنا شدن که نمونه ای از شکوه معماری روم باستانه. در سال ۳۱۲ میلادی کنستانتین، امپراطور روم مسیحیت رو دین رسمی اعلام کرد و همین باعث شد تا این معابد از رونق بیفته و به دست فراموشی سپرده بشن. درهای برنزی و همچنین سقف چوبی اون که از چوب درخت ارز (قبلاً در مورد این درخت توضیح داده بودم) بود کنده میشن و به سرقت میرن. در سال ۴۴۰ میلادی تئودوسیس معبد ژوپیتر رو تخریب می کنه و از سنگ هاش برای ساخت کلیسا در حیاط این مجموعه استفاده می کنه. همچنین زلزله های متعدد در طول قرنهای گذشته باعث تخریب بخشهایی از این مجموعه شده. در دوره اسلام هم این شهر بدست مسلمانان افتاد و از سنگهای این معابد برای ساخت مسجد استفاده کردن.

نمونه ای از سر ستون های باقی مانده مربوط به معبد ژوپیتر
تکنیک بکار رفته در ساخت معابد هم بی نظیره. به این شکل که در ساخت فقط از سنگ استفاده شده و هیچگونه ملاطی استفاده نشده! ستونها بوسیله گیره های آهنی بهم وصل شده اند؛ البته با روکش سرب تا از زنگ زدگی آهن جلوگیری کنه. مجموعه معابد بعلبک شامل ۶ بخشه: دروازه ورودی، حیاط شش ضلعی، حیاط بزرگ و قربانگاه، معبد ژوپیتر، معبد باخوس و معبد ونوس. دروازه ورودی معابد یا Propylaea اولین بخش این مجموعه تاریخیه که در فاصله سالهای ۲۱۱-۲۱۷ ساخته شده. ورودی معابد شامل دو برج بلند در دو طرف و یه ایوان در وسطه. ۳۹ پله از کف زمین تا مدخل ورودی فاصله هست و در دو طرف پلکان ۱۲ ستون از جنس گرانیت صورتی قرار داشته که ۴ ستون از سمت راست پلکان هنوز باقی مونده. در دوره تسلط اعراب بر این مجموعه، از اینجا به عنوان دژ نظامی استفاده می شده و از سنگهای پلکان ورودی برای ساخت دیوار جهت بلوکه کردن ورودی به حیاط بزرگ استفاده می کردن. در سال ۱۹۰۱ بخشی از پلکان توسط گروه باستان شناسی آلمانی ساخته شد تا دسترسی به محوطه معابد به شکل اصلی خودش باشه. سه تا در ایوان رو به حیاط شش ضلعی وصل می کنن که در وسطی ۸ متر ارتفاع و ۶ متر عرض داشته و درهای جانبی هم ۴ متر ارتفاع و 5/2 متر عرض داشته اند.

نمای کلی از مدخل ورودی، ستون های مقابل پلکان و برج کنار مدخل ورودی
در دیوار پشتی ایوان ۱۲ طاقچه به نشانه ۱۲ الهه رومی وجود داره. راهنمای ما در این مجموعه تاریخی، یه آقای لبنانی شصت ساله بود که اطلاعات کاملی داشت و به انگلیسی روان و سلیس توضیحات خودش و به ما ارائه می داد. در ابتدا به بازدیدکنندگان گفت که او ابتدا در هر قسمت توضیحات خودش رو ارائه میده و بعدش فرصتی برای عکس گرفتن خواهد داد. ضمن اینکه مسیر بازدید طوری هست که ورودی و خروجی مجموعه معابد از هم جداست؛ یعنی مسیری رو که طی می کنیم دوباره در راه برگشت برای خروج نخواهیم دید. پس نباید فرصت گوش دادن به توضیحات و عکس گرفتن رو از دست داد! وارد حیاط شش ضلعی که میشیم، بسیاری از همسفران ما میگن که از توضیحات انگلیسی چیزی متوجه نمیشن و بهتره یه نفر اونا رو به فارسی ترجمه کنه که لیدر ایرانی ما این کار رو بر عهده می گیره. حیاط شش ضلعی محلی هست که عبادت کننده قبل از ورود به محوطه اصلی در اون تأمل می کنه و بعد از توقف کوتاهی وارد حیاط بزرگ میشه. در اطراف محوطه مرکزی این حیاط ۳۰ ستون ۸ متری گرانیتی وجود داشته و ۴۰ ایوان که هر کدوم ۴ ستون داشته و طوری طراحی شده بودن که حیاط رو احاطه کنن. جالبه بدونین که این حیاط شش ضلعی، سقف چوبی داشته! پس از حیاط شش ضلعی، حیاط بزرگ و قربانگاه قرار داره که محوطه بسیار وسیعیه و طول و عرضش ۱۳۵ در ۱۱۳ متره. این حیاط دارای سقف بوده تا عبادت کنندگان از آفتاب و باران در امان باشن. 84 ستون از گرانیت سرخ آسوان مصر در دور تا دور حیاط قرار داشته و ۴۴ ستون هم برای نگهداری سقف چوبی حیاط وجود داشته.

برج مکعبی شکل در حیاط بزرگ
در داخل حیاط یه برج مکعبی شکل به ارتفاع ۱۷ متر وجود داره که دارای یک راه پله ورودی و یک راه پله خروجیه. از بالای برج، عبادت کنندگان کل مکان مقدس رو می تونستن ببینن. در داخل حیاط هم دو آبگیر برای انجام غسل های مذهبی وجود داشته که بقایای اونا هنوز هم پابرجا مونده. بعد از حیاط بزرگ وارد معبد ژوپیتر میشیم. ژوپیتر در روم باستان خدای خدایان بوده و الهه آسمانها. این معبد بزرگترین و پر هزینه ترین معبد در این مجموعه بوده و اتفاقاً بیشترین آسیب ها رو هم در طول زمان دیده. معبد در سال ۶۰ بعد از میلاد و در دوران امپراطوری نرو ساخته شده و در دوره های بعدی کامل تر شده. پلکان ۳۵ پله ای به ارتفاع ۷ متر که عرض هر پله ان ۴۸ متره، حیاط بزرگ و قربانگاه رو به معبد ژوپیتر وصل می کنه. 54 ستون گرانیتی دور معبد قرار داشته که در حال حاضر فقط ۶ ستونش باقی مونده. هر ستون ۲۲ متر ارتفاع داره و حدود ۲ متر و ۲۰ سانت هم عرضشونه. ستونها توسط سر ستونهایی به هم وصل میشن که پر از نقش و نگارهای مختلف و زیباست. در دیوار سمت غربی معبد ۳ تخته سنگ عظیم که به «تریلیتون» مشهورن، هر کدوم به وزن تقریبی هزار تن به کار گذاشته شده اند که یکی از شگفتی های بزرگ و سؤالات بی پاسخ باستان شناسانه. اینکه این سنگ ها با امکانات اون زمان چطوری تراش داده شده و به اینجا منتقل شده اند، سؤال بی پاسخیه که هنوز جوابی براش پیدا نشده.

نمای کاملی از معبد باخوس
معبد باخوس یا معبد کوچک، دومین معبد در داخل مجموعه معابد تاریخی بعلبکه. باخوس الهه شراب در روم باستانه. این معبد که در نیمه دوم قرن میلادی بنا شده کوچکتر از معبد ژوپیتره و در کنارش قرار داره. مساحت داخل معبد ۶۹ در ۳۶ متره و ۳۳ پله به عرض 5/6 متر پلکان ورودیش رو تشکیل میده. دور تا دور معبد ۵۰ ستون به ارتفاع ۱۸ متر و به فاصله 5/2 متر از همدیگر قرار داشته اند که ۸ ستون مقابل ورودی معبد به طور کامل تخریب شده و ۳۵ ستون در دور تا دور معبد باقی مونده. معبد باخوس نسبت به دو معبد دیگه در طول زمان آسیب کمتری دیده. بعد از خروج از معبد وارد یه گذرگاه زیر زمینی میشیم که شامل دو گالری موازی پر از مجسمه های سنگی خدایان و الهه های روم باستان هست. در مقابل در خروجی هم یه برجی قرار داره که به سبک برج و باروهای نظامی هست. این برج بعدها و در زمانی که از اینجا به عنوان یک قلعه نظامی استفاده می شده، ساخته شده. سومین و کوچکترین معبد این مجموعه هم در خارج از مجموعه قرار داره. معبد کوچک ونوس که روبروی مجموعه تاریخی و در اون طرف خیابان قرار داره. این معبد به شکل دایره ای هست و ۶ ستون و ۲۱ پله در ورودی داره.