داستان مونوریل ایرانی
« نگاهی به پرونده سیاسی مونوریل در ایران »
پروژه مونوريل تهران كه مخالفان از لقب « دو صفحهاي » براي آن استفاده ميكنند، نخستين بار در روزهاي پاياني سال 1382 توسط شوراي شهر تهران كليد خورد. در آن زمان، محمود احمدي نژاد، شهردار تهران، بهتازگي سكان مديريت پايتخت را در دست گرفته بود و روزهاي مسندنشينياش در ساختمان بهشت را ميگذراند. او در نظر داشت، طرح ساخت مونوريل را با اعتباري معادل يكهزار و 500 ميليارد تومان آغاز كند تا روياي تكميل حمل و نقل ريلي پايتختنشينان، محقق شود. اندكي بعد، احمدي نژاد تأكيد كرد كه ساخت مونوريل با اعتباري بالغ بر 3هزار و 500 ميليارد تومان و با مشاركت بخش خصوصي محقق خواهد شد. اما در آن برهه و در حاليكه تنها پنج ماه از حضور پر شمار آبادگران جوان در صحن كرمرنگ پارلمان شهري ميگذشت، اكثريت اعضاي شوراي شهر در مقام مخالفت با ساخت 240 كيلومتر خط مونوريل در پايتخت برآمدند.
با اين حال، بهدليل تأكيد شهرداري نسبت به اجراي اين طرح، اعضاي شورا پس از بازنگري يك ماهه اين لايحه، طول پروژه را از 240 به شش كيلومتر كاهش دادند و با احداث آن در مسير صادقيه - اكباتان موافقت كردند. به اين ترتيب، لايحه احداث مونوريل در تهران، 17 اسفندماه 1382 در شوراي شهر تصويب و 10 روز پس از موافقت اعضاء با ساخت شش كيلومتر مونوريل در پايتخت، كلنگ احداث اين سيستم ريلي بر زمينزده شد. اين در حالي است كه در هنگام بررسي لايحه در شوراي شهر، شهرداري تهران گودبرداري مسير را آغاز كرده بود تا پايههاي عظيم مونوريل بر قلب زمين كوبيده شود. در آن زمان، مديريت شهري تعهد كرد كه اين پروژه شش كيلومتري را در مدت 17 ماه به بهرهبرداري برساند. محمود احمدي نژاد نيز در تاريخ 27 اسفندماه سال 1382 اين پروژه را « هديه نوروزي شهرداري تهران به شهروندان » توصيف و تأكيد كرد كه تا 17 ماه آينده، اولين خط مونوريل تهران مورد استفاده شهروندان قرار خواهد گرفت.
محمود احمدي نژاد در زمان كلنگزني پروژه مونوريل صادقيه ضمن شجاعانه توصيف كردن اقدام شوراي شهر در تصويب اين طرح، اين وسيله را كليد حل مشكل ترافيك پايتخت عنوان كرد. شهردار پايتخت پشتوانه مونوريل را يك مطالعه هشت ساله دانست و در آن برهه ابراز داشت: « فشارهاي سياسي در پشت اين طرح قرار دارد، اما مديريت شهري به حسب وظيفه اي كه دارد، نمي تواند تهران را رها كند. آنهايي كه اختيارات و منابع مالي در دستشان است كاري براي مردم انجام نمي دهند و در مقابل اجازه هم نمي دهند كه ديگران با حداقل امكانات براي شهروندان قدم بردارند. »
از سوي ديگر، تصويب لايحه احداث مونوريل در دور دوم شوراي شهر تهران در حالي صورت گرفت كه اعضاي شورا در مقابل اقدامات شهرداري تهران نظير انعقاد قرارداد احداث مونوريل قبل از تصويب در شوراي شهر تهران، واگذاري پروژه به پيمانكار و پيشفروش واحدهاي مجتمع تجاري مونوريل قبل از آغاز عمليات احداث، سكوت اختيار كرده بودند. علاوهبر اين، مديران شهرداري تهران در طرح اوليه خود هزينه احداث مونوريل را 20 ميليارد تومان (به ازاي هر كيلومتر 3ميليون دلار) عنوان كردند، اما هفت ماه پس از آغاز عمليات اجرايي، حميد بهبهاني، معاون حملونقل و ترافيك شهرداري تهران (وزير راه و ترابري فعلي)، در گزارش عملكرد خود از ميزان پيشرفت پروژه، كل هزينه احداث مونوريل شش كيلومتري با پنج ايستگاه و 12 قطار را 52 ميليارد و 605 ميليون و 420 هزار تومان اعلام كرد.
با وجود اين، اندكي پس از اجراي اين پروژه و احداث 16 پايه مونوريل، به علت عدم تأييد فرمانداري وقت دولت اصلاحات اين پروژه متوقف شد تا « فشارهاي سياسي » خودنمايي كند. اين در حالي است كه مطابق با وعده شهردار جوان پايتخت، اين پروژه بايد در مهرماه سال 84 به پايان ميرسيد. مهرماه سال 1384 مصادف شد با زماني كه علي سعيدلو، سرپرست شهرداري تهران و مشاور محمود احمدي نژاد، كليد طبقه هشتم اتاق بهشت را به محمدباقر قاليباف سپرد. بنابراين بر اساس برنامههاي شهرداري و اعضاي دور دوم شوراي شهر، پروژه مونوريل پايتخت بايد پيش از حضور قاليباف در شهرداري تهران مورد بهرهبرداري قرار ميگرفت. اما در روزهاي پاياني تصدي علي سعيدلو بهعنوان سرپرست شهرداري تهران، رييس كميسيون عمران شوراي شهر اعلام كرد كه پروژه مونوريل پايتخت تنها پنج درصد پيشرفت فيزيكي داشته است.
از سوي ديگر، به گزارش سايت خبري اصولگراي پرچم، دكتر حميد بهبهاني، معاون حمل و نقل و ترافيك دكتر احمدينژاد در زمان تصدي شهرداري تهرانكه در آن زمان توجيهات فراواني را در جهت اجراي اين طرح در جلسات شورا و افكار عمومي داشت، پس از طي مدت 29 ماه از كلنگزني پروژه مونوريل صادقيه گفته بود: « مونوريل را شوراي شهر دوم به من تحميل كرد و برخي اظهار نظرها درخصوص طرح نهايت بيمحبتي است و توجيهپذير بودن آن، ربطي به شهرداري ندارد و خوابيدن پروژه هم به دلايل سياسي بوده است. من پروژه مونوريل را به شوراي شهر ارائه نكردهام، بلكه اين شوراي شهر بود كه پروژه را به من تحميل كرد. اگر من به شورا لايحه دادم كه كسي را اعدام كنيد، آيا شوراي شهر نبايد لايحه را بررسي كند؟ »
در اين شرايط و پس از نقل و انتقال اهالي بهشت به ميدان پاستور، مديران سابق شهرداري تهرانكه در كسوت دولتي قرار گرفته بودند، بر تكميل خطوط مونوريل پايتخت تأكيد ورزيدند. سيد مهدي هاشمي، رييس وقت ستاد تبصره 13 و سازمان شهرداري ها و دهياري ها در بهمنماه 1384، ابراز داشت: « تا سه سال آينده پنج خط ترن هوايي (مونوريل) در تهران احداث خواهد شد. » او در روز شنبه 28 بهمن با اعلام اين خبر گفت كه موضوع احداث قطار هوايي در تهران با هماهنگي شهرداري و شوراي شهر به نتيجه قطعي رسيده است. همچنين در ماههاي تير و مرداد سال 1386 نيز شوراي عالي ترافيك كشور، تيزرهاي تبليغاتي خود مبني بر احداث مونوريل تهران را از صدا و سيما پخش ميكرد.
هفت ماه پس از تبليغات تلويزيوني شوراي عالي ترافيك، رييسجمهور در روزهاي پاياني سال 86 در گفتوگوي تلويزيوني خود بار ديگر در مقام دفاع از مونوريل درآمد و اذعان كرد: « من بهعنوان يك مهندس ساختمان و يك كارشناس سخن مي گويم. هيچ مهندس ساختماني در ايران نمي گويد كه مترو كم هزينه تر از قطار هوايي است. اگر هم پيدا شود، بايد ببينيم چه كسي به اين فرد، مدرك مهندسي داده است... در 30 سال گذشته در ايران، تنها 30 كيلومتر مترو ساخته شده است، سرعت بيش از اين هم امكان ندارد، اما قطار هوايي بسيار سريع تر ساخته مي شود. »
اما ادامه اجراي اين طرح متوقف شده بود و شهرداري تهران نيز در ايام تعطيلات نوروزي سال جاري، در اقدامي سئوالبرانگيز، پايههاي مونوريل صادقيه را جمعآوري كرد. هرچند محمدباقر قاليباف معتقد است كه به دليل عدم انجام كارهاي كارشناسي و همچنين نبود ضرورت انجام چنين پروژهاي اقدام به اين كار كرده، اما برخي از اعضاي شوراي شهر در واكنش به اين اقدام، آن را بدون اطلاع شوراي شهر عنوان كردند و خواستار بررسي اين موضوع شدند. شهردار تهران ارديبهشتماه سال جاري در پاسخ به پرسشي مبني بر جمع آوري پايههاي مونوريل صادقيه در تعطيلات نوروز با بيان اينكه هنگامي كه وارد شهرداري تهران شدم با شورا اين موضوع را بررسي كرديم، اظهار داشت: « بعد از بررسي هاي صورت گرفته به اين نتيجه رسيديم كه ضرورت ندارد اين پروژه انجام شود، به همين دليل در ايام عيد پايههاي مونوريل صادقيه برداشته شد. »
به استناد سخنان محمدباقر قاليباف، شوراي شهر هيچ مصوبهاي را براي اجراي اين اقدام تأييد نكرده بوده است. بنابراين در واكنش به اين اقدام، پروين احمدي نژاد، عضو كميسيون برنامه و بودجه شوراي اسلامي شهر تهران، اين كار شهرداري را بدون هماهنگي و اطلاع شوراي شهر عنوان و اقدام شهرداري را زير سئوال بردن جايگاه شوراي شهر دانست. با وجود جمعآوري پايههاي مونوريل صادقيه، هنوز هم بسياري از كارشناسان حمل و نقل دولتي، مونوريل را نسبت به متروي تهران در ارجحيت ميدانند و بر احداث خطوط جديد مونوريل تأكيد ميورزند. تا جاييكه بنرهاي تبليغاتي ساخت مونوريل قم، در گوشه كنار اين شهر ديده ميشود.
پس از آنكه دولت، موفق به قانع كردن شهرداري تهران براي ساخت مونوريل (كه به گفته برخي موضوع پاياننامه رييسجمهور نيز بوده است) نشد، شهر قم بهعنوان اولين مكان براي ساخت مونوريل در كشور انتخاب شد و رييس ستاد حمل و نقل و مديريت مصرف سوخت كشور نيز درباره آن گفت: « مردم قم مسافران اولين مونوريل كشور خواهند شد. » به گفته سردار رويانيان، فاز نخست مونوريل قم 16 ماه ديگر به بهره برداري مي رسد. طرح مونوريل قم، به طول 27 كيلومتر خواهد بود كه فاز اول اين طرح به طول 2/6 كيلومتر (برابر با طرح مونوريل تهران) در مسير رودخانه قمرود احداث خواهد شد تا بالاخره پس از هفت سال جدال سياسي سوت نخستين قطار مونوريل كشور در گوش رودخانه « قمرود » طنينانداز شود.
